ATEX ve Sertifikasyon

Zone 0, Zone 1 ve Zone 2 Nedir?

Zone 0, Zone 1 ve Zone 2 (toz için 20, 21, 22) patlayıcı ortamın ne sıklıkla ve ne kadar süreyle bulunduğunu gösteren bölge sınıflarıdır. Tanımlar, örnekler ve ekipman kategorisi eşleşmeleri.

Üç iç içe yarım daire halinde gösterilmiş ve 0, 1, 2 numaralı bölgeleri anlatan zone şeması
İçindekiler
  1. Zone (bölge) kavramı nedir?
  2. Gaz, buhar ve sis için bölgeler
  3. Toz için bölgeler
  4. Bölge, ekipman kategorisini nasıl belirler?
  5. Yüksek korumalı ürün düşük tehlikeli bölgede kullanılabilir
  6. Bölge ile ekipman seçimi arasında neler var?
  7. Sık yapılan hatalar
  8. Bölge sınıflandırmasını kim yapar, nasıl güncellenir?
  9. Sonuç

Exproof ürün kataloglarında ve etiketlerinde en sık rastlanan ifadelerden biri "Zone 1" yazısıdır. Ürün sayfalarında "Zone 1 & 21 – 2 & 22" gibi kodlar görürsünüz. Bu rakamlar, ürünün hangi tehlike düzeyindeki alanda kullanılabileceğini söyler. Bu yazıda Zone 0, Zone 1 ve Zone 2 ile toz için kullanılan Zone 20, 21 ve 22 kavramlarını, aralarındaki farkları ve ekipman seçimine etkisini anlatıyoruz.

Zone (bölge) kavramı nedir?

Zone, bir tesis içindeki alanın patlayıcı ortam oluşma olasılığına ve süresine göre sınıflandırılmasıdır. Tüm alanlar aynı derecede tehlikeli değildir: Bir yakıt tankının içi ile tankın on metre uzağındaki yol aynı riski taşımaz. Zone sistemi, bu farkı sayısal sınıflara dönüştürerek her sınıf için gerekli ekipman koruma düzeyini belirler. Avrupa'da ve Türkiye'de geçerli olan bölge sistemi budur. Kuzey Amerika'da geleneksel olarak "Class/Division" sistemi kullanılır; ancak zone sistemi orada da kabul görür.

Bölge ayrımı iki alan için yapılır:

  • Gaz, buhar ve sis: Zone 0, Zone 1, Zone 2
  • Toz: Zone 20, Zone 21, Zone 22

Gaz, buhar ve sis için bölgeler

Çalışanların Patlayıcı Ortamların Tehlikelerinden Korunması Hakkında Yönetmelik'te tanımlanan bölgeler şöyledir:

BölgeTanımKısa açıklama
Zone 0Patlayıcı ortamın sürekli, uzun süreli ya da sık sık bulunduğu yerlerEn tehlikeli bölge
Zone 1Normal çalışmada patlayıcı ortamın ara sıra oluşabileceği yerlerOrta tehlike
Zone 2Normal çalışmada patlayıcı ortamın oluşma ihtimalinin düşük olduğu, oluşsa da çok kısa süre kaldığı yerlerDüşük tehlike

Bazı teknik rehberler, bölgeleri anlamayı kolaylaştırmak için örnek süreler de verir; örneğin Zone 0 için yılda 1.000 saatten fazla, Zone 1 için 10 ile 1.000 saat arası, Zone 2 için 10 saatten az gibi. Bu değerler standartlarda bilgilendirme amaçlı yer alır, kesin yasal sınır değildir; gerçek sınıflandırma, tesisin proses bilgisi ve sınıflandırma standardıyla (IEC 60079-10-1) yapılır.

Gaz bölgelerine örnekler

  • Zone 0: Yanıcı sıvı depolayan bir tankın içindeki sıvı üstü buhar boşluğu, bir kimyasal reaktörün içi.
  • Zone 1: Tank doldurma ve boşaltma noktalarının hemen çevresi, hava çıkış bacalarının yakını, solvent dolum istasyonları gibi normal çalışmada buharın zaman zaman oluşabildiği yerler.
  • Zone 2: Zone 1'i çevreleyen daha geniş alan, flanş ve vana gibi yalnızca arıza halinde sızıntı olabilecek noktaların çevresi.

Bunlar genel örneklerdir; her tesis için gerçek sınıflandırma, ayrıntılı çalışma ile yapılır. Sınıflandırma yöntemi için patlayıcı ortamlar ve tehlikeli alan sınıflandırması yazısına bakabilirsiniz.

Toz için bölgeler

Toz bölgeleri, gaz bölgeleriyle aynı mantıkla tanımlanır:

BölgeTanım
Zone 20Havadaki tutuşabilir tozun bulut hâlinde sürekli, uzun süreli ya da sık sık patlayıcı ortam oluşturduğu yerler
Zone 21Normal çalışmada toz bulutunun ara sıra patlayıcı ortam oluşturduğu yerler
Zone 22Toz bulutunun patlayıcı ortam oluşturma ihtimalinin düşük olduğu, oluşsa da çok kısa süre kaldığı yerler

Tozlar için yüzeylerde biriken tabakalar da ayrıca dikkate alınır; çünkü tabaka hâlindeki toz, ısınan bir yüzeyde tutuşabilir ya da havaya kalkarak patlayıcı bulut oluşturabilir.

Toz bölgelerine örnekler

  • Zone 20: Silo, değirmen, elevatör, toz toplama filtresi ve boru hattı içleri.
  • Zone 21: Silo doldurma ve boşaltma noktalarının çevresi, torbalama istasyonları.
  • Zone 22: Toz birikiminin yalnızca arıza durumunda oluşabildiği çevre alanlar.

Gaz ve toz farkı hakkında daha fazlasını gaz ve toz patlama tehlikesi olan ortamlarda elektrik ekipmanları yazısında bulabilirsiniz.

Bölge, ekipman kategorisini nasıl belirler?

Bölge belirlendikten sonra kullanılacak ekipmanın uygun kategorisi seçilir. İşyeri yönetmeliğine göre eşleşme şöyledir:

BölgeGerekli ekipman kategorisi
Zone 0 / Zone 20Kategori 1
Zone 1 / Zone 21Kategori 1 veya 2
Zone 2 / Zone 22Kategori 1, 2 veya 3

Ürün etiketindeki "1G/1D", "2G/2D" ve "3G/3D" ifadeleri bu kategorilere karşılık gelir. G gaz, D toz anlamına gelir. Yani 2G/2D etiketli bir ürün 1 ve 2 numaralı bölgelerde kullanılabilir; ancak 0. bölgeye konulamaz.

Ekipman koruma seviyesi (EPL)

IEC 60079 serisinde, ekipmanın koruma seviyesi EPL harfleriyle ifade edilir ve etiketin sonunda görülür:

BölgeEPLAnlamı
Zone 0GaGaz ortamı için çok yüksek koruma
Zone 1GbGaz ortamı için yüksek koruma
Zone 2GcGaz ortamı için artırılmış koruma
Zone 20DaToz ortamı için çok yüksek koruma
Zone 21DbToz ortamı için yüksek koruma
Zone 22DcToz ortamı için artırılmış koruma

Örneğin DünyaEx'in d Type LED dizgi armatürünün etiketi II 2G Ex db IIB T6 Gb / II 2D Ex tb IIIC T85°C Db, IP 66 biçimindedir. Burada Gb, gaz için 1. bölge; Db ise toz için 21. bölge uygunluğunu gösterir. Etiketin tamamının nasıl okunduğunu ATEX sertifikası nedir? yazısında açıkladık.

Yüksek korumalı ürün düşük tehlikeli bölgede kullanılabilir

Kural basittir: Üst bölge için uygun ekipman, alt bölgede de kullanılabilir. Yani Zone 1 için üretilmiş bir ürün Zone 2'de kullanılabilir; Zone 2 için üretilmiş (kategori 3) bir ürün Zone 1'de kullanılamaz. Bu yüzden ürün sayfalarında "Zone 1/21 – 2/22" ya da "Zone 1 & 21 – 2 & 22" gibi ifadeler görürsünüz: Ürün, hem 1/21 hem de 2/22 bölgelerinde kullanılabilir. Ancak bu, ürünün Zone 0 ya da Zone 20 için uygun olduğu anlamına gelmez.

Bölge ile ekipman seçimi arasında neler var?

Bölgenin yanında şu üç özellik de ürün seçimini etkiler:

  • Gaz/toz grubu: Gazlar için IIA, IIB, IIC; tozlar için IIIA, IIIB, IIIC. Ürünün grubu, ortamdaki maddenin grubundan düşük olmamalıdır.
  • Sıcaklık sınıfı: Ürün yüzeyi, maddenin tutuşma sıcaklığından düşük kalmalıdır. Konuyu T1–T6 yazımızda anlattık.
  • Ortam sıcaklığı: Ürünün sertifikasındaki sıcaklık aralığı gerçek ortamı kapsamalıdır.

Sık yapılan hatalar

  1. "Zone 1 ürünü her yerde kullanırım." Zone 0 ve Zone 20 için kategori 1 ürün gerekir.
  2. "Gaz için uygun ürün toza da uygundur." Etikette G ve D harfleri ayrı ayrı belirtilir; ürünün her ikisi için belgelendiğinden emin olun.
  3. "Açık alan olduğu için bölge yoktur." Havalandırma bölgeyi küçültebilir; ancak yoğun gazlar çukurlarda birikebilir ve bazı açık alan kaynakları için bölge yine tanımlanır.
  4. Bölgeyi tahminle belirlemek. Bölge belirleme, tesisin işvereninin sorumluluğundadır ve sistematik analiz gerektirir.

Bölge sınıflandırmasını kim yapar, nasıl güncellenir?

Bölge sınıflandırması, tesisin işvereninin sorumluluğundadır ve patlamadan korunma dokümanında kayıt altına alınır. Çalışma bir ekip işidir: Proses mühendisi, güvenlik uzmanı, elektrik ve bakım sorumluları birlikte değerlendirir. Maddelerin özellikleri, sızıntı kaynakları, havalandırma düzeni ve tesis yerleşimi analiz edilir. Sınıflandırma sabit değildir: Proses değiştiğinde, yeni ekipman eklendiğinde ya da havalandırma düzeni farklılaştığında yeniden gözden geçirilmelidir. Bu yüzden elektrik ekipmanı seçiminde dayanak olarak güncel bir sınıflandırma çizimi ve dokümanı kullanılmalıdır.

Sonuç

Zone 0, 1 ve 2 gaz; Zone 20, 21 ve 22 toz ortamları için patlayıcı ortamın ne sıklıkla ve ne kadar süreyle bulunduğunu gösterir. Bölge numarası küçüldükçe tehlike artar ve ekipmanın koruma seviyesi yükselir. Ürün etiketindeki kategori ve EPL harfleri, ürünün hangi bölgeler için uygun olduğunu verir. Bölgenizi belirledikten sonra uygun ürünleri aydınlatma ve kontrol üniteleri kategorilerinde inceleyebilir, teklif talebi gönderebilirsiniz.

Bu yazıyla ilgili ürünler

Bu yazıyı paylaşın

Benzer yazılar

Bir tankın çevresinde iç içe geçmiş renkli halkalarla gösterilmiş patlayıcı ortam bölgeleri

İş Güvenliği ve Patlayıcı Ortamlar

Patlayıcı Ortamlar Nedir? Tehlikeli Alan Sınıflandırması

Patlayıcı ortam nasıl oluşur, tehlikeli alan sınıflandırması kim tarafından ve hangi adımlarla yapılır? Patlamadan korunma dokümanı ve işveren sorumluluklarına genel bakış.

Üzerinde onay işareti bulunan sertifika belgesi ve yanında altıgen Ex simgesi

ATEX ve Sertifikasyon

ATEX Sertifikası Nedir? Ne İşe Yarar?

ATEX sertifikası, patlayıcı ortamlarda kullanılan ekipmanın ilgili mevzuata ve standartlara uygunluğunu gösterir. Sertifikanın kapsamını, etiket işaretlerini ve IECEx'ten farkını anlatıyoruz.

Ex simgeli, uzun gövdeli bir exproof armatürün yandan görünüşü ve altındaki ışık huzmesi

Ürün ve Teknik Rehberler

Exproof Armatür Seçerken Nelere Dikkat Edilmelidir?

Exproof armatür seçiminde bölge sınıfı, gaz grubu, sıcaklık sınıfı, IP koruma, gövde malzemesi ve sertifika gibi ölçütleri adım adım ele alan pratik kontrol rehberi.

WhatsApp