
İçindekiler
Her yanıcı madde her koşulda tehlikeli değildir. Bir depodaki benzin bidonu ağzı kapalıyken yangın riski taşır; ancak buharlaşıp havayla uygun oranda karıştığında bir kıvılcım patlamaya yetebilir. Endüstriyel güvenlikte "patlayıcı ortam" ve "tehlikeli alan sınıflandırması" kavramları, bu geçişi yönetmek için vardır. Bu yazıda patlayıcı ortamın nasıl oluştuğunu, tesislerde tehlikeli alanların nasıl sınıflandırıldığını ve bu sınıflandırmanın ekipman seçimine nasıl yansıdığını anlatıyoruz.
Patlayıcı ortam nedir?
Patlayıcı ortam (atmosfer), normal atmosfer koşullarında yanıcı maddelerin gaz, buhar, sis ya da toz biçiminde havayla karıştığı ve tutuşma olduğunda yanmanın bütün karışıma yayıldığı ortamdır. Türkiye'deki işyeri yönetmeliği de patlayıcı ortamı bu esasa göre tarif eder. Bir ortamın patlayıcı olabilmesi için üç şey aynı anda bulunmalıdır: yanıcı madde, oksijen (hava) ve tutuşturucu kaynak. İlk ikisi hazır olduğunda üçüncüsü olan kıvılcım, ark, sıcak yüzey ya da statik elektrik boşalması kritik hale gelir.
Patlama sınırları
Yanıcı maddelerin havayla karışımı belirli bir oran aralığında patlayıcıdır:
- Alt patlama sınırı (LEL/APS): Bu orandan daha seyrek karışım tutuşmaz.
- Üst patlama sınırı (UEL/ÜPS): Bu orandan daha zengin karışım da tutuşmaz, çünkü oksijen yetersizdir.
Bu iki sınır arasındaki aralık "patlayıcı aralık"tır. Aralığın genişliği maddeye göre çok değişir. Örneğin hidrojenin patlayıcı aralığı oldukça geniştir (yaklaşık yüzde 4'ten yüzde 75'in üzerine), bu nedenle küçük bir sızıntı bile tehlikeli karışım oluşturabilir. Metanın alt sınırı ise yaklaşık yüzde 4–5 düzeyindedir. Bu değerler kaynağa göre küçük farklar gösterebilir; tesis için kesin değerler malzeme güvenlik bilgi formundan ve ilgili standart tablolarından alınmalıdır.
Diğer önemli özellikler
- Parlama noktası: Yanıcı sıvının yüzeyinde tutuşabilir buhar oluşturabildiği en düşük sıcaklık.
- Kendiliğinden tutuşma sıcaklığı: Maddenin dış bir kıvılcım olmadan, yalnızca sıcak yüzeyle tutuşabildiği sıcaklık. Ekipmanın yüzey sıcaklık sınıfı bu değer dikkate alınarak seçilir.
- Minimum tutuşma enerjisi: Karışımı tutuşturmak için gereken en düşük enerji. Hidrojen gibi maddelerde çok düşüktür, bu da küçük bir statik boşalmanın bile tehlikeli olabileceği anlamına gelir.
- Sis: Yanıcı sıvıların basınçla püskürtülerek oluşan ince damlacıkları, buhar oluşmasa bile patlayıcı karışım yapabilir. Hidrolik yağ kaçakları buna örnektir.
- Toz: Havada dağılmış hâldeki yanıcı toz bulutu patlayıcı olabilir; tozun yüzeylerde tabaka hâlinde birikmesi de ayrıca risk oluşturur. Tabaka hâlindeki tozun üzerinde ısınan bir ekipman, tozu tutuşturabilir.
Gaz ve toz arasındaki farkları gaz ve toz patlama tehlikesi olan ortamlarda elektrik ekipmanları yazısında ayrıca ele aldık.
Tehlikeli alan sınıflandırması nedir?
Tehlikeli alan sınıflandırması; bir tesisteki alanların, patlayıcı ortam oluşma olasılığına ve süresine göre sınıflara ayrılmasıdır. Amaç iki yönlüdür: Önlem alınacak yerlerin belirlenmesi ve bu yerlere kurulacak ekipmanın uygun seçilmesi. Sınıflandırma sonucunda alanlar gaz için Zone 0, 1, 2; toz için Zone 20, 21, 22 olarak adlandırılır. Bölgelerin tanımı ve ekipman eşleştirmesi Zone 0, Zone 1 ve Zone 2 nedir? yazısında ayrıntılı işlenmiştir.
Sınıflandırma gelişigüzel yapılmaz. Uluslararası uygulamada gaz ve buharlar için IEC 60079-10-1, tozlar için IEC 60079-10-2 standartları (EN karşılıklarıyla) rehber alınır. Türkiye'deki yasal çerçeve, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı'nın "Çalışanların Patlayıcı Ortamların Tehlikelerinden Korunması Hakkında Yönetmelik"idir ve yer sınıflandırmasını işverenin yükümlülüğü olarak düzenler.
Sınıflandırma nasıl yapılır?
Standartlarda yer alan yaklaşım, pratikte şu adımlarla uygulanır:
- Yanıcı maddeleri belirleme: Tesiste hangi gaz, buhar, sıvı ve tozlar bulunuyor? Parlama noktaları, patlama sınırları, kendiliğinden tutuşma sıcaklıkları ve gaz/toz grupları kaydedilir.
- Salım kaynaklarını belirleme: Maddenin ortama kaçabileceği noktalar tespit edilir: Havalandırma bacaları, flanşlar, vana salmastraları, numune alma noktaları, dolum ve boşaltma bağlantıları, açık kaplar, toz toplama bacaları gibi.
- Salım derecesini belirleme: Salımın ne sıklıkta olduğu değerlendirilir. Standartlarda üç dereceden söz edilir: Sürekli salım, normal çalışmada beklenen (birincil) salım ve normal çalışmada beklenmeyen, olursa kısa süreli (ikincil) salım.
- Havalandırmayı değerlendirme: Havalandırmanın etkinliği (doğal ya da zorlamalı) ve devamlılığı, salımla oluşan karışımın ne kadar sürede seyrelebileceğini belirler.
- Bölge tipini ve genişliğini belirleme: Salım derecesi ve havalandırmanın birlikte etkisiyle bölge türü (0, 1, 2) ve alanın büyüklüğü hesaplanır. Genel eğilim olarak sürekli salım 0. bölgeye, birincil salım 1. bölgeye, ikincil salım 2. bölgeye karşılık gelir; ancak iyi havalandırma bölgeyi küçültebilir ya da ortadan kaldırabilir, zayıf havalandırma ise bölgeyi daha tehlikeli sınıfa çıkarabilir.
- Planlara işleme: Sonuçlar plan ve kesitlerde gösterilir, sahada uygun işaretlerle belirtilir.
Toz için aynı mantık uygulanır; ancak tozun birikmesi, temizlik düzeni ve tozun tabaka hâlindeki tutuşma özellikleri de hesaba katılır.
Patlamadan korunma dokümanı
İşveren, işe başlamadan önce patlamadan korunma dokümanı hazırlamakla yükümlüdür. Yönetmeliğe göre bu doküman, patlama risklerinin belirlendiğini ve değerlendirildiğini, yeterli önlemlerin alınacağını, sınıflandırılmış yerleri, ilgili asgari gerekleri ve ekipmanın güvenli işletimi için alınan düzenlemeleri içerir. Önemli değişikliklerde, genişlemelerde ya da tadilatlarda doküman güncellenir. Tesise bir exproof ekipman seçerken başvurulacak ilk kaynak budur: Hangi alanın hangi bölge olduğu, hangi gaz grubu ve hangi sıcaklık sınıfının gerektiği burada yazılıdır. Güncel yükümlülükler için yönetmeliğin son hâli ve uzman görüşü esas alınmalıdır.
Önlem sırası
Yönetmeliğin temel yaklaşımına göre önlemler sıralıdır:
- Birincil önlem: Patlayıcı ortamın oluşmasını önlemek (örneğin yanıcı maddeyi yanıcı olmayan bir maddeyle değiştirmek, kapalı sistem kullanmak, havalandırma ve gaz algılama ile birikimi sınırlamak).
- İkincil önlem: Patlayıcı ortam oluşabiliyorsa tutuşmasını önlemek (exproof ekipman kullanmak, statik elektriği kontrol etmek, sıcak işleri yetkiye bağlamak).
- Üçüncül önlem: Patlama olması hâlinde etkisini azaltmak (patlama basıncına dayanıklı yapı, patlama tahliye yüzeyleri, bastırma ve izolasyon sistemleri).
Exproof ekipman, bu sıralamanın ikinci basamağında yer alır. Tutuşturucu kaynakları ortadan kaldıran ekipman kullanmak, tek başına yeterli değildir; ancak sınıflandırılmış alanda zorunlu bir önlemdir.
Sınıflandırmanın ekipman seçimine yansıması
Bölge belirlendikten sonra ekipman kategorisi seçilir: 0 ve 20. bölgeler için kategori 1, 1 ve 21. bölgeler için kategori 1 veya 2, 2 ve 22. bölgeler için kategori 1, 2 ya da 3 ekipman. Ayrıca ekipmanın gaz ya da toz grubu, sıcaklık sınıfı ve ortam sıcaklığı da sınıflandırma verilerine göre seçilir. Örneğin DünyaEx'in 1. bölgeye uygun d Type ürünlerinde "Zone 1 & 21 – 2 & 22" koruma bölgeleri belirtilir. Bu, ürünlerin 1/21 ve 2/22 bölgelerinde kullanılabileceği anlamına gelir; 0 ve 20. bölgeler için kategori 1 ekipman aranmalıdır. Armatür ve bağlantı kutusu gibi ürünleri aydınlatma ve terminal panoları kategorilerinde inceleyebilirsiniz.
Bölgelerin işaretlenmesi
Sınıflandırılmış alanlar sahada işaretlenmelidir. Yönetmelik, patlayıcı ortamın oluşabileceği yerlerin girişlerinde uyarı işareti kullanılmasını ister; bu işaret üçgen biçimli, siyah kenarlı ve sarı zeminli bir levhadır. İşaret, ziyaretçi, taşeron ve yeni çalışanlar için alanın sıradan olmadığını hatırlatır ve ayrıca alana cep telefonu, kıvılcım üreten aletler ve sıcak iş gibi tutuşturucu kaynakların girmesini yetkiye bağlamak gibi kuralların da dayanağıdır.
Sık görülen hatalar
- Sınıflandırmayı yalnızca ekipman satıcısından beklemek: Sınıflandırma, tesisin proses bilgisini gerektirir ve işverenin sorumluluğundadır.
- Tesis değiştiği hâlde dokümanı güncellememek: Yeni bir tank, hat ya da proses değişikliği bölge sınırlarını değiştirebilir.
- "Dışarısı açık alan, tehlike yok" demek: Havalandırma bölgeyi küçültür, ancak yoğun gazlar çukurlarda ve zeminde birikebilir.
- Toz birikimini ihmal etmek: Temizlik ve toz yönetimi bölge sınıflandırmasının parçasıdır.
Sonuç
Patlayıcı ortam; yanıcı madde, oksijen ve tutuşturucu kaynak bir araya geldiğinde, maddenin patlama sınırları içinde karışması ile oluşur. Tehlikeli alan sınıflandırması, bu ortamın nerede, ne sıklıkla ve ne kadar süreyle oluşabileceğini belirleyen sistematik bir risk çalışmasıdır. Sonuç, patlamadan korunma dokümanına yazılır ve ekipman seçiminin başlangıç noktasını oluşturur. Tesisinizde sınıflandırılmış alan varsa uygun exproof ürünleri belirlemek için ürün gruplarımızı inceleyebilir ya da bizimle iletişime geçebilirsiniz.
Bu yazıyla ilgili ürünler

d Type Zone 1 Led Floresan Armatür (Temperli Cam)
Patlayıcı gaz ve toz içeren ortamlarda aydınlatma için tasarlanmış, alüminyum gövdeli ve alev sızdırmaz exproof LED floresanlı armatür.

d Type Zone 1 Buat (Alüminyum Döküm)
Zone 1 ve Zone 21 ortamlar için alüminyum gövdeli exproof buat (bağlantı) kutusu; büyük ve küçük boy seçenekleri.


