
İçindekiler
- Patlamanın üç şartı: yakıt, oksijen, tutuşturucu kaynak
- Gaz ve toz patlamasının farkları
- Gaz ortamları için ekipman gruplandırması
- Toz ortamları için ekipman gruplandırması
- Gaz ortamında kullanılan başlıca koruma türleri
- Toz ortamında kullanılan koruma türü: Ex t
- Tozda sıcaklık kuralları neden önemlidir?
- Hibrit karışımlar
- Ekipman seçiminde izlenecek yol
- Toz ortamında temizlik ve işletme
- Örnek ürün grupları
- Sonuç
Patlama tehlikesi denince çoğu kişi önce gazı düşünür: Doğalgaz, LPG ya da solvent buharı. Oysa un, şeker, kömür, metal tozu ya da ahşap talaşı gibi katı maddelerin tozları da belli koşullarda şiddetli patlamalara yol açabilir. İki tehlike türü aynı sonuca götürse de oluşum biçimleri, ekipmana yüklediği şartlar ve koruma yöntemleri farklıdır. Bu yazıda gaz ve toz patlama tehlikesi olan ortamlarda elektrik ekipmanlarının nasıl seçildiğini, hangi farklara dikkat edilmesi gerektiğini anlatıyoruz.
Patlamanın üç şartı: yakıt, oksijen, tutuşturucu kaynak
Her patlayıcı ortam, aynı anda bulunması gereken üç unsurla oluşur: yakıt (yanıcı gaz, buhar ya da toz), oksijen (genellikle havadaki oksijen) ve bir tutuşturucu kaynak. Elektrik ekipmanı bu üçüncü unsur olabilir: Kıvılcım, ark ya da sıcak yüzey ortamı tutuşturabilir. Exproof ekipmanın görevi, ortamda yakıt ve oksijen bulunsa bile tutuşturucu kaynak olmamaktır. Genel çerçeve için exproof nedir? yazısına bakabilirsiniz.
Tozlar için bir şart daha eklenir: Toz, havada bulut hâlinde dağılmalı ve yeterli yoğunlukta olmalıdır. Gazlar kendiliğinden havayla karışırken tozun havalanması için bir etki gerekir: Hava akımı, titreşim, dolum ya da silkeleme.
Gaz ve toz patlamasının farkları
| Özellik | Gaz / buhar | Toz |
|---|---|---|
| Havayla karışma | Kendiliğinden yayılır, her yere ulaşır | Bulut oluşması için bir etki gerekir; ağır olduğu için çöker |
| Birikme | Hafif gazlar yükselir, ağır gazlar zemine çöker | Yüzeylerde ve ekipman üzerinde tabaka biriktirir |
| İkincil patlama | Genellikle tek olaydır | İlk patlama birikmiş tozu havalandırır; ikincil, daha şiddetli patlamalar olabilir |
| Tutuşma kaynağı | Kıvılcım, ark, sıcak yüzey | Kıvılcım, ark, sıcak yüzey ve tabaka hâlinde ısınma |
| Bölgeler | Zone 0, 1, 2 | Zone 20, 21, 22 |
| Ekipman grubu | II (IIA, IIB, IIC) | III (IIIA, IIIB, IIIC) |
Bölge kavramlarının ayrıntısı için Zone 0, Zone 1 ve Zone 2 nedir? yazımıza bakabilirsiniz.
Gaz ortamları için ekipman gruplandırması
Gaz ve buharlar, tutuşma enerjisine ve alev sızdırmazlık gerektiren aralık genişliğine göre alt gruplara ayrılır. Gruplandırma IEC 60079 serisinde yapılır:
- IIA: Örnek olarak propan gibi gazlar
- IIB: Örnek olarak etilen gibi gazlar
- IIC: Örnek olarak hidrojen ve asetilen gibi en kolay tutuşan gazlar
Bu gruplar IIA → IIB → IIC yönünde daha zorlayıcıdır. Bir ürün IIC için belgelendiyse IIB ve IIA ortamlarında da kullanılabilir; tersi doğru değildir. IIB için belgeli bir ürün hidrojen ortamına konulamaz. Hangi gazın hangi gruba girdiğini ortamın proses verilerinden ve ilgili standardın gaz listelerinden öğrenmek gerekir.
Toz ortamları için ekipman gruplandırması
Tozlar için de grup mantığı vardır:
- IIIA: Yanıcı uçuntular (pamuk lifi, talaş gibi)
- IIIB: İletken olmayan tozlar (un, şeker, tahıl gibi)
- IIIC: İletken tozlar (metal tozları, bazı karbon tozları)
IIIC için belgelendirilmiş ürün diğer toz gruplarında da kullanılabilir. İletken tozlar elektrik aksamının içine girerse kısa devre ve ark yapabileceği için en zorlu gruptur.
Gaz ortamında kullanılan başlıca koruma türleri
Ürünün etiketindeki "Ex d", "Ex e" gibi ifadeler koruma türünü gösterir:
- Ex d (alev sızdırmaz gövde): İçeride bir patlama olsa bile gövde dayanır ve alev dışarıya geçemez. Kıvılcım çıkaran parçalar için uygundur. Alüminyum gövdeli ürünler bu gruptadır.
- Ex e (artırılmış güvenlik): Normal çalışmada kıvılcım ve aşırı ısınma olmayacak şekilde ek önlemler alınır. Terminal kutuları ve armatürlerde sık görülür; polikarbon gövdeli ürünlerde bu koruma kullanılır.
- Ex i (içten güvenlik): Devre enerjisi, kıvılcımın bile tutuşturamayacağı seviyeye sınırlandırılır. Sensör ve ölçüm devreleri için uygundur.
- Ex m (kapsüllenme): Kıvılcım çıkaran parçalar reçine içine gömülür.
- Ex p (basınçlandırma): Gövde içi koruyucu gazla basınçlandırılır, dışarıdaki karışım içeri giremez.
Toz ortamında kullanılan koruma türü: Ex t
Toz ortamlarının ana koruma türü gövde ile koruma (Ex t) yöntemidir: Gövde, toz girişini engeller ve yüzey sıcaklığını sınırlar. Burada iki kavram öne çıkar:
- Toz geçirmezlik. Gövdenin IP kodundaki ilk rakamı 6 olmalıdır; bazı tür ve bölgelerde 5 yeterli sayılabilir. Ayrıntı için IP koruma sınıfı yazımıza göz atın.
- Yüzey sıcaklığı sınırı. Tozlar için sıcaklık, "T85°C" gibi doğrudan derece olarak belirtilir (Ex tb IIIC T85°C Db gibi).
Birçok exproof ürün hem gaz hem toz için belgelidir. Örneğin DünyaEx'in d Type LED dizgi armatürü etiketinde gaz için Ex db, toz için Ex tb ifadesi yer alır; yani iki ortam da kapsanmıştır.
Tozda sıcaklık kuralları neden önemlidir?
Toz için yüzey sıcaklığı iki yönden değerlendirilir:
- Bulut hâlinde toz: Ekipman yüzeyi, tozun bulut tutuşma sıcaklığının belirli bir kısmının altında kalmalıdır.
- Tabaka hâlinde toz: Ekipman yüzeyine toz birikebilir ve tabaka tutuşma sıcaklığı bulutunkinden çok daha düşük olabilir. Tabaka kalınlığı arttıkça yalıtım etkisiyle yüzey sıcaklığı da yükselir; bu yüzden standart, toz tabakası kalınlığına göre bir güvenlik payı bırakmayı ister.
Bu iki hesap sonucunda ürünün izin verilen en yüksek yüzey sıcaklığı belirlenir. Hesabın ayrıntıları standartta tanımlıdır ve ürün belgesinde hazır hâlde verilir; kullanıcı etiketteki değeri ortamdaki tozun tutuşma sıcaklıklarıyla karşılaştırır. Gaz tarafındaki sıcaklık sınıfları için T1–T6 yazımıza bakabilirsiniz.
Hibrit karışımlar
Bazı proseslerde gaz ve toz aynı anda bulunur: Örneğin solventli boya tozları ya da yanıcı sıvı ile yüklü bir toz. Bu "hibrit karışımlar", tek başına gazdan ya da tozdan daha kolay tutuşabilir ve daha şiddetli patlayabilir. Böyle bir ortamda hem gaz hem toz kurallarının sağlanması gerekir ve karar ancak özel bir risk analiziyle verilebilir.
Ekipman seçiminde izlenecek yol
- Maddeleri belirleyin. Ortamda hangi gaz, buhar ya da toz var; tutuşma sıcaklıkları ve grupları nedir?
- Bölgeyi öğrenin. Tesisin patlamadan korunma dokümanındaki bölge sınıflandırmasına bakın. Yöntem için patlayıcı ortamlar ve tehlikeli alan sınıflandırması yazısını okuyun.
- Ürün etiketini karşılaştırın. Bölge, grup, sıcaklık sınıfı ya da en yüksek yüzey sıcaklığı ortama uymalıdır.
- Ortam sıcaklığını kontrol edin. Sertifikadaki aralık gerçek koşulları kapsamalıdır.
- IP sınıfını seçin. Toz ortamında toz geçirmez gövde şarttır.
- Bağlantı elemanlarını sertifikalı seçin. Rakor, tapa ve kablo girişleri ürünün koruma türüyle uyumlu olmalıdır.
- Belgeleri isteyin. Sertifika ve kullanım kılavuzu saklanmalıdır.
Toz ortamında temizlik ve işletme
Toz ortamlarında en sık göz ardı edilen konu toz birikimidir. Armatür, buat ve pano yüzeylerinde biriken toz, yüzey sıcaklığını yükseltir ve ürünün ısı atmasını zorlaştırır. Bu yüzden düzenli ve ıslak ya da emici yöntemlerle temizlik gerekir; basınçlı havayla üflemek tozu havalandırıp bulut oluşturabileceği için önerilmez. Temizlik planı, tesis bakım prosedürüne eklenmelidir; konunun ayrıntısı bakım ve kontrol yazısında ele alınmaktadır.
Örnek ürün grupları
DünyaEx ürün gruplarında gaz ve toz ortamları için kullanılabilen belgeli ürünler bulunur: Aydınlatmalar, terminal panoları ve fiş-priz grupları. Örneğin alüminyum gövdeli d Type buat ile polikarbon gövdeli e Type dağıtım panosu farklı koruma türlerini temsil eder. Hangi ürünün hangi ortama uygun olduğu, ürün sayfalarındaki etiket ve sertifika bilgilerinden doğrulanmalıdır.
Sonuç
Gaz ve toz ortamları farklı davranır: Gaz kendiliğinden yayılır, toz ise bulut oluşturur ve yüzeylerde birikir. Bu fark, ekipman gruplarına, koruma türlerine ve sıcaklık sınırlarına yansır. Gaz için Ex d, Ex e ve benzeri türler; toz için Ex t gövde koruması öne çıkar. Doğru seçim; maddenin cinsi, bölge, grup, sıcaklık ve IP bilgilerinin birlikte değerlendirilmesine dayanır. İhtiyacınız için ürün gruplarımızı ürünler sayfamızdan inceleyebilir, teklif talebi gönderebilirsiniz.
Bu yazıyla ilgili ürünler

d Type Zone 1 Led Dizgi Armatür (Temperli Cam)
Patlayıcı gaz ve toz içeren ortamlar için alüminyum gövdeli, alev sızdırmaz exproof LED dizgi armatür.

d Type Zone 1 Buat (Alüminyum Döküm)
Zone 1 ve Zone 21 ortamlar için alüminyum gövdeli exproof buat (bağlantı) kutusu; büyük ve küçük boy seçenekleri.

e Type Zone 1 Dağıtım Panosu (Polikarbon Gövde)
Zone 1/21 ve 2/22 için polikarbon gövdeli exproof dağıtım panosu; 4 farklı boy.


